شخصیّت علمى امام حسن مجتبى(ع)     
۰۴ خرداد ۱۳۸۵ 
 امام حسن مجتبى علیه‏السلام از دوران كودكى سفره علمى خود را پهن كرده و با نقل آیات شریفه و سپس نقل حدیث از پیامبر بزرگوار اسلام صلى‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم خدمت بزرگى به تشنگان علم و معرفت نمود.
خبرگزاری شبستان: دامنه شخصیّت بى‏مانند سبط اكبر پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم امام حسن مجتبى علیه‏السلام آنقدر وسیع و گسترده است كه آثار و نشانه‏هاى آن در تمام كتاب‏هاى حدیث، تراجم، سیره، تاریخ و مناقب فراوان به چشم مى‏خورد.
تواضع، فروتنى، خداترسى، روابط حسنه، احترام متقابل و كمك به بینوایان از ابعاد برجسته زندگى آن سرور جوانان بهشتى است. آن بزرگوار بازویى علمى، قضایى و نیرویى بسیار كارآمد براى حكومت علوى و شخص امیرمؤمنان علیه‏السلام بوده است.
امام از جمله كسانى بود كه از آغاز تا پایان به دفاع از حریم رهبرى پرداخته و در جنگ‏هاى جمل، صفّین و نهروان فعالانه شركت جسته، بلكه در بسیج نیروها از كوفه براى مقابله با فتنه طلحه و زبیر، گام‏هاى بسیار مثبت و مؤثرى برداشته است.

زندگى پر رنج و محنت امام، پر از این مسائل است كه فقط به یك بفعد آن، كه جایگاه علمى امام مجتبى علیه‏السلام باشد، اشاره مى‏كنیم.

الف) امام در نگاه پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم
امام حسن مجتبى علیه‏السلام كودك بود كه پیامبر بزرگوار اسلام از او به عظمت و بزرگى یاد مى‏كرد. به یقین این برخوردهاى محبت‏آمیز كه هیچ گاه در زمان خاص و یا در محدوده خاصّى ابراز نمى‏شد، نشان دهنده این بود كه آن حضرت مى‏خواست نقاب از چهره امام حسن علیه‏السلام كنار زده و شخصیّت والاى او را بیش از پیش، به مسلمانان معرفى كند.

هادى امت
حذیفه گوید: روزى صحابه رسول خدا صلى‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم در نزدیكى كوه حرا ـ یا غیر آن ـ گرد پیامبر جمع شده بودند كه حسن در خردسالى با وقار خاصّى به جمع آنان پیوست. پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم با نگاه طولانى كه بر او داشت، همه را مخاطب قرار داده و فرمود:

«آگاه باشید كه همانا او ـ حسن ـ بعد از من راهنما و هدایتگر شما خواهد بود. او تحفه‏اى است از خداوند جهان براى من؛ از من خبر خواهد داد و مردم را با آثار باقى مانده از من آشنا خواهد كرد. سنت مرا زنده خواهد كرد. و افعال و كردارش نشانگر كارهاى من است. خداوند عنایت و رحمتش را بر او فرو فرستد. رحمت و رضوان خداوند بر كسى باد كه حقّ او را بشناسد و به خاطر من به او احترام نموده و نیكى كند.»1

مصلح بزرگ
مورّخان نوشته‏اند كه: روزى رسول خدا صلى‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم ضمن اظهار محبت به امام حسن مجتبى علیه‏السلام فرمود:

«انّ هذا ریحانتى و انّ ابنى هذا سید، سیصلح اللّه به بین فئتین من المسلمین؛2 همانا حسن ریحانه من است. و این فرزندم سیّد و بزرگ است و به زودى خداوند به دست او بین دو گروه مسلمان، صلح برقرار خواهد كرد.»

ناگفته نماند كه این سخن، یك پیشگویى از رسول خدا صلى‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم بود كه در آینده بین دو گروه از مسلمانان جنگ و خونریزى خواهد شد و امام حسن علیه‏السلام بین آن دو، صلح و دوستى برقرار خواهد كرد.

طبق نقل تاریخ، امام حسن مجتبى علیه‏السلام با مشاهده خیانت یاران و فراهم نبودن زمینه جنگ با معاویه، خیر و صلاح امت را در این دیدند كه از درگیر شدن با معاویه خوددارى كرده و با صلح پیشنهادى معاویه، موافقت كنند. و در اثر این صلح، هم مسلمانان را از شرّ هجوم خارجیان نجات دادند و هم از جنگ و خونریزى جلوگیرى كردند.3

گواه رسالت نبوى صلى‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم
و در ادامه ماجرایى كه حذیفه به نقل آن پرداخته بود، آمده است كه: ناگاه مرد عربى چماق به دست وارد شد و فریاد برآورد: «كدام یك از شما محمد هستید؟» یاران رسول خدا، با ناراحتى جلو رفته و گفتند: «چه مى‏خواهى؟» رسول خدا صلى‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم فرمود: «آرام بگیرید.» مرد عرب خطاب به پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم گفت: «تو را دشمن داشتم، و اكنون دشمنى من نسبت به تو بیشتر شد. تو ادّعاى رسالت و پیامبرى كرده‏اى، دلیل و برهانت چیست؟» حضرت فرمود: «چنانچه مایل باشى، عضوى از اعضاى من به تو خبر دهد كه برهان و دلیلم روشن‏تر خواهد بود.» مرد عرب گفت: «مگر عضو انسان هم سخن مى‏گوید؟!» پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم فرمود: «آرى. حسن جان! برخیز.» مرد عرب كه گمان مى‏كرد، پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم او را مسخره مى‏كند، گفت: «خود از عهده پاسخگویى برنمى‏آیى، خردسالى را از جاى بلند مى‏كنى تا با من صحبت كند؟!»

رسول خدا صلى‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم فرمود: «به زودى او را آگاه به خواسته‏هاى خویش خواهى یافت.» طبق پیش بینى رسول خدا صلى‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم امام حسن علیه‏السلام از جاى برخاسته و از وضعیت آن مرد عرب و چگونگى گرفتارى وى در بین راه سخن گفت؛ به گونه‏اى كه باعث تعجب و حیرت او شده و گفت: «اى پسر! تو این مطالب را از كجا مى‏دانى؟! تو اسرار دل مرا برملا ساختى؟ گویى همراه من بوده‏اى! مگر تو غیب مى‏دانى؟» آن گاه مسلمان شد.4

راستى كه امام حسن علیه‏السلام با این بیانات، برهان و دلیل نبوّت پیامبر اسلام صلى‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم بوده است؛ چرا كه این عضو كوچك پیامبر آنقدر از خود دانش نشان داد كه دشمن را وادار به تسلیم و اسلام نمود.

ب) امام در نگاه امیرمؤمنان علیه‏السلام
امام حسن مجتبى علیه‏السلام در نگاه على علیه‏السلام شخصیتى بسیار بزرگ و ممتاز بود. و از همان دوران كودكى كه آیات الهى را براى مادرش فاطمه زهرا علیهاالسلام مى‏خواند، به این گوهر گرانبها را شناخت و در طول سالیانى كه در كنار یكدیگر بودند، هماره از فرزند خود تعریف، تمجید و تقدیر مى‏كرد. حتى در برخى از موارد، قضاوت و یا پاسخ به سؤالات علمى را به عهده‏اش مى‏گذاشت. نمونه‏هاى زیر، بیانگر شخصیت علمى و جایگاه والاى آن حضرت در نزد پدر بزرگوارش مى‏باشد.

سخنرانى در محضر پدر
روزى امام علیه‏السلام به فرزند خود فرمود: «برخیز و سخن گوى تا گفتارت را بشنوم». امام حسن علیه‏السلام عرض كرد: «پدرجان! چگونه سخنرانى كنم با اینكه رو به روى تو قرار گرفته‏ام؟!» امام خود را پنهان نمود؛ به طورى كه صداى حسن را مى‏شنید. امام حسن علیه‏السلام برخاست و خطابه خود را شروع كرد و پس از حمد و ثناى الهى، فرمود:

«على، درى است كه اگر كسى وارد آن در شود، مؤمن است و كسى كه از آن خارج گردد، كافر است.»

در این هنگام امام على علیه‏السلام برخاست و بین دو چشم حسن را بوسید و سپس فرمود: «ذریة بعضها من بعض و الله سمیع علیم»؛ آنها فرزندان و دودمانى هستند كه بعضى از بعضى دیگر گرفته شده‏اند و خداوند، شنوا و داناست.5

پاسخ به سؤالات مرد شامى
روز دیگرى یك فرد شامى، كه خود را از پیروان امیرمؤمنان معرفى مى‏كرد، حضرت ضمن معرفى وى كه: تو از پیروان ما نیستى بلكه براى پادشاه كشور روم سؤال هایى پیش آمده و پیكش را نزد معاویه فرستاده، او كه در جواب عاجز مانده، تو را به نزد ما فرستاده است. براى پاسخ به سؤالاتش امام حسنو امام حسین علیهماالسلام را معرفى كرد. او امام حسن را براى پاسخ به سؤالات خود انتخاب كرد. مرد شامى پیش از آنكه سؤالات خود را مطرح كند، امام حسن علیه‏السلام لب به سخن گشوده، فرمود:

«آمده‏اى كه چنین سؤال هایى را مطرح كنى: فاصله بین حق و باطل چه قدر است؟ بین آسمان و زمین چه قدر فاصله است؟ قوس و قزح چیست؟ كدام چشمه و چاه است كه ارواح مشركان در آن جمع هستند؟ ارواح مؤمنان در كجا جمع مى‏شوند؟ خنثى كیست؟ كدام ده چیز است كه هریك سخت‏تر از دیگرى است؟»

عرض كرد: یابن رسول اللّه! درست است، پرسش‏هاى من همین هاست كه فرمودید. سپس امام در حضور پدر به تمام آن پرسشها پاسخ گفت. وقتى آن مرد شامى این پاسخ‏ها را شنید، گفت:

گواهى مى‏دهم كه تو فرزند رسول خدایى و همانا على بن ابى‏طالب سزاوارتر است براى خلافت و جانشینى رسول خدا از معاویه...6

در مسند قضاوت
از دیگر دلایل شخصیت علمى و جایگاه والایش این است كه امیرمؤمنان علیه‏السلام از او مى‏خواهد تا در جریانى بسیار مشكل، داورى كند. او نیز درباره فردى كه چاقو در دست داشت و در خرابه‏اى كنار كفشته‏اى دستگیرش كرده بودند و همچنین درباره فرد دیگرى كه خود اقرار كرده بود كه مقتول در خرابه را، او كشته است؛ چنین قضاوت كرد:

«قاتل واقعى با اقرار و صداقتش جان متّهم را نجات داد و با این كار، گویى بشریت را نجات داده است و خداوند فرموده: «و من أحیاها فكانّما احیا النّاس جمیعاً»؛ هركس انسانى را از مرگ رهایى بخشد، چنان است كه گویى همه مردم را زنده كرده است. بنابراین، آن دو را آزاد كنید و دیه مقتول را از بیت المال پرداخت نمایید.»7

ج) در نگاه امام حسین علیه‏السلام
با توجه به سال شهادت امام حسن مجتبى علیه‏السلام به یقین هیچ معصومى به اندازه امام حسین علیه‏السلام در كنار برادر خود نبوده است. این دو امام معصوم نزدیك به پنجاه سال در كنار یكدیگر زندگى مى‏كردند. بدین جهت امام حسین علیه‏السلام بیشتر از هر مسلمان دیگرى به شخصیت علمى برادرش پى‏برده بود. و به‏ویژه در آن ده سال آخر كه امامت و رهبرى را عهده دار بود، با نگرش دیگرى به امام حسن علیه‏السلام مى‏نگریست.

امام حسین علیه‏السلام ضمن اینكه برادر خود را شخصیتى بى‏مانند مى‏دانست، او را عالم‏ترین فرد به تفسیر و تأویل و آشنا به تمام علوم و مسائل حكومت و جهان اسلام مى‏دانست. چنانچه این نظر را مى‏توان از برخورد امام حسین علیه‏السلام با عایشه در تشییع جنازه برادرش به دست آورد.

در تاریخ آمده است: هنگامى كه امام حسین علیه‏السلام خواست برادر خود را، بنا به توصیه‏اش پیش از دفن براى تجدید عهد نزد قبر رسول خدا صلى‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم ببرد، عایشه به تحریك بنى‏امیه از ورود جنازه امام حسن علیه‏السلام به داخل حجره پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم جلوگیرى كرد. امام در برابر این اهانت به فرزند پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم به عایشه فرمود:

«این تو و پدرت بودید كه حفرمت و حجاب رسول خدا صلى‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم را دریدید و كسى را داخل حجره‏اش كردید كه پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم جوارش را دوست نمى‏داشت و اینكه خداوند در فرداى قیامت از تو بازخواست خواهد كرد. بدان اى عایشه! كه برادرم داناترین فرد به خدا و رسول او است. و داناتر است به كتاب خدا از اینكه بخواهد نسبت به رسول خدا صلى‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم پرده درى كند...»8

امام حسن و نقل حدیث از پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم
از جمله افرادى كه نامش جزو راویان و محدّثان از رسول خدا صلى‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم در تاریخ ثبت گردیده، امام حسن مجتبى علیه‏السلام است. امام كه در حیات پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم هنوز ده سال نداشت، با دریافت گفته‏هاى پیامبر كه گاهى آیات وحى بود و گاهى روایات، آنها را از سینه پیامبر به سینه خودش منتقل كرده و سپس به دیگران انتقال مى‏داد.

امام حسن علیه‏السلام با شنیدن آیات وحى كه بر رسول خدا صلى‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم فرود مى‏آمد، بى‏درنگ به منزل آمده و آنها را براى مادرش حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام قرائت مى‏كرد. كه این مسأله باعث تعجب امیرمؤمنان علیه‏السلام شده بود.

آورده‏اند كه: امام مجتبى علیه‏السلام هفت ساله بود كه به همراه پیامبر در مسجد حضور مى‏یافت و آنگاه كه آیات جدید بر او نازل مى‏شد، همان‏ها را از زبان جدّش مى‏شنید و آن گاه كه به خانه باز مى‏گشت، براى مادرش فاطمه تلاوت مى‏كرد؛ به گونه‏اى كه هرگاه امیرمؤمنان وارد خانه مى‏شد، ملاحظه مى‏كرد آیات جدیدى كه بر پیامبر نازل گردیده نزد فاطمه است. از آن حضرت جویا مى‏شد؛ فاطمه مى‏فرمود: از فرزندت حسن.

بدین جهت، روزى على بن ابى‏طالب علیه‏السلام زودتر به خانه آمد و از دیدف فرزندش پنهان گشت تا آیات جدید را كه بر پیامبر نازل شده بار دیگر از فرزندش بشنود.

امام حسن علیه‏السلام وارد خانه شد؛ همین كه خواست آیات قرآن را براى مادرش بخواند، زبانش به لكنت افتاد و از خواندن سریع باز ماند. مادرش شگفت زده شد. امام حسن علیه‏السلام گفت: مادرم! تعجب نكن؛ گویا شخصیت بزرگى در خانه است كه با شنیدن سخنانم، مرا از سخن گفتن باز مى‏دارد!

در این هنگام، امیرمؤمنان علیه‏السلام از محلّ اختفا بیرون آمده و فرزندش حسن را به آغوش گرفته و بوسید.9

گلایه‏اى از احمد بن حنبل
احمد بن حنبل در مسند خود، ضمن اختصاص فصلى به روایات امام حسن مجتبى علیه‏السلام از طریق شش نفر به نام‏هاى ابوالحوراء سعدى، هبیره، عمر بن حبشى، محمد بن على، ربیعة بن شیبان و محمد، دوازده روایت از امام حسن علیه‏السلام از پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم نقل كرده است.10

در حالى كه در همین مسند، از عبداللّه بن عباس صد و شصت صفحه11 روایت نقل كرده است كه بدون شك، مجموع آن روایات كمتر از هزار روایت نخواهد بود.

حال سؤال ما این است: با اینكه ابن عباس در مكه یا مدینه به دنیا آمده12 و با امام حسن علیه‏السلام بیش از دو یا سه سال تفاوت سنّى ندارد، چه شده كه از امام حسن علیه‏السلام دوازده روایت نقل مى‏كند ولى از ابن عباس صد و شصت صفحه روایت؟ در حالى كه اگر بخواهیم حضور هریك را به محضر رسول خدا صلى‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم حساب كنیم، به یقین با شرایطى كه امام حسن علیه‏السلام داشت، از جمله نوه بودن، حضور وى به مراتب بیشتر از حضور ابن عباس بوده است!

افزون بر این، با در نظرگرفتن اظهار نظر برخى كه ابن عباس از پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم چهار یا نه و یا ده حدیث13 بیشتر نشنیده است؛ شگفت‏آور است كه چرا احمد بن حنبل، این همه روایت را به او نسبت داده است؟!

تدریس معارف الهى
یكى از بهترین شواهد و دلایل شخصیت والاى امام حسن مجتبى علیه‏السلام این است كه وى از همان آغاز جوانى، بلكه كودكى، آنچه را كه از زبان پیامبر اسلام صلى‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم گرفته بود، سخاوتمندانه در اختیار دیگران قرار مى‏داد. ابن الصباغ مالكى درباره این كلاس پرخیر و بركت مى‏نویسد:

«حكى عنه علیه السلام انه كان یجلس فى مسجد رسول اللّه صلى‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم و یجتمع الناس حوله فیتكلّم بما یشفى غلیل السائلین و یقطع حجج المجادلین...؛ درباره حسن بن على ـ كه درود بر او باد ـ نقل شده است كه در مسجد رسول خدا صلى‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم مى‏نشست و تشنگان معارف اسلامى گرداگردش مى‏نشستند. او به گونه‏اى سخن مى‏گفت كه تشنگان علم و معرفت را سیراب نموده و ادّله و براهین دشمنان را باطل مى‏كرد...»14

ابن الصباغ سپس به نقل جریان زیر پرداخته تا شخصیت علمى امام حسن مجتبى علیه‏السلام و جایگاه والاى او را در امت اسلامى بیان كرده باشد:

على بن احمد واحدى در تفسیر خود آورده است كه مردى وارد مسجد رسول اللّه شده، ملاحظه كرد كه شخصى مشغول نقل حدیث از پیامبر است. مردم اطراف او را گرفته، به سخنانش گوش مى‏دادند. پس آن شخص به نزد وى آمده، گفت: مراد از شاهد و مشهود ـ كه در آیه شریفه آمده است ـ چیست؟ پاسخ داد: اما شاهد كه روز جمعه است و اما مراد از مشهود، روز عرفه مى‏باشد. پس از او گذشته به دیگرى برخورد كرد كه همانند اولى به نقل حدیث پرداخته بود، سؤال خود را تكرار كرده از او پرسید كه: مراد از شاهد و مشهود چیست؟ وى پاسخ داد: اما شاهد كه روز جمعه است و اما مشهود، روز عید قربان است. آنگاه از كنار آن دو نفر گذشته، گذرش به نوجوانى افتاد كه چهره‏اش همانند طلا مى‏درخشید كه او هم در مسجد، كلاس درس تشكیل داده بود. پس از او درباره شاهد و مشهود پرسید. وى در پاسخ گفت:

آرى. اما شاهد، حضرت محمد صلى‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم است و اما مشهود، روز قیامت مى‏باشد.

آنگاه براى گفته خود، این چنین استدلال كرد:

آیا سخن پروردگار را نشنیده‏اى كه مى‏فرماید: «یا ایها النّبىّ انّا أرسلناك شاهداً و مبشّراً و نذیراً»15؛ اى پیامبر! ما تو را به عنوان شاهد و بشارت دهنده و بیم دهنده فرستادیم. «ذلك یوم مجموع له الناس و ذلك یوم مشهود»16؛ روز قیامت روزى است كه همه مردم براى آن جمع مى‏شوند و آن روز، روزى است كه مشهود همگان است.

گوید: سپس از نام شخص اوّل پرسید، گفتند: ابن عباس است و از دومى كه پرسید، گفتند: ابن عمر است و از شخص سوم كه پرسید، گفتند: وى، حسن بن على بن ابى‏طالب است.17

جالب اینجاست كه بر طبق نقل علامه مجلسى در بحارالانوار: «این شخص تفسیر امام را از شاهد و مشهود، بر دیگر تفسیرها كه از عبداللّه بن عباس و عبداللّه بن عمر شنیده بود، ترجیح داده و آن را پسندیده بود»18؛ شاید دلیل این پذیرش، استدلال قوى امام حسن به دو آیه شریفه بوده است.

امام حسن علیه‏السلام و تربیت شاگردان
امام حسن مجتبى علیه‏السلام از دوران كودكى سفره علمى خود را پهن كرده و با نقل آیات شریفه و سپس نقل حدیث از پیامبر بزرگوار اسلام صلى‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم خدمت بزرگى به تشنگان علم و معرفت نمود؛ به ویژه در این ده سال آخر كه حوادث دردناكى به مسلمانان، خاصّه پیروان اهل بیت روى آورده بود.

امام با حلم، بردبارى، صبر و حوصله‏اى كه از خود نشان مى‏دادند، خویشتن را براى هر نوع پاسخ گویى آماده ساخته بودند.

از این روى، مى‏بینیم كه افراد و گروه‏ها و شخصیت‏هاى زیادى در محضر درس امام علیه‏السلام مى‏نشستند كه یقیناً تاریخ، نام بسیارى از آنها را ثبت نكرده است. از جمله بسیارى از صحابه رسول خدا و تابعین هستند كه از محضر پرفیض امام حسن علیه‏السلام استفاده كرده‏اند.

در اینجا برخى از بزرگان شیعه همانند شیخ طوسى در رجال خود، نام برخى از این شخصیت‏ها را به عنوان اصحاب امام آورده است كه تعداد آنها از چهل و یك نفر نمى‏گذرد.

اگرچه جاى این سؤال هست كه: چگونه یاران امام حسن علیه‏السلام از چهل و یك نفر تجاوز نمى‏كنند در حالى كه امام نزدیك پنجاه سال در بین امت اسلامى زندگى مى‏كردند؟ و چرا یك مرتبه از تعداد 450 یار كه براى امیرمؤمنان علیه‏السلام ثبت شده به چهل و یك نفر مى‏رسد؟ و چرا این عدد نسبت به امام حسین علیه‏السلام هم به دو برابر، بلكه بیشتر مى‏رسد و چرا با مقایسه با یاران امام زین العابدین علیه‏السلام یاران او یك چهارم مى‏باشد؟! علت چیست و چرا چنین شده است؟

احتمال دارد شیخ طوسى فقط نام راویان از اصحاب امام حسن علیه‏السلام را آورده باشد؛ به دلیل اینكه در بخش آخر كتاب خود به نام عده‏اى اشاره كرده است كه از معصومین علیهم‏السلام روایت نكرده‏اند.

و احتمال دارد امام در زمانى مى‏زیسته كه بیشتر اصحاب پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم بودند، و آنها به هر دلیلى از حضور در پاى درس امام حسن علیه‏السلام و یا نقل روایت از او، خوددارى مى‏كردند.

و نیز محتمل است كه تبلیغات سوء معاویة بن ابى‏سفیان تأثیر خود را گذارده باشد.

یاران امام حسن مجتبى علیه‏السلام
حال، این ما هستیم و تعداد بسیار كم از یاران امام حسن مجتبى علیه‏السلام كه بخش دیگرى از این نوشتار را به یادآورى نام آنها اختصاص مى‏دهیم:

1. احنف بن قیس؛ 2. اصبغ بن نباته؛ 3. اشعث بن سوار؛ 4. جابر بن عبداللّه انصارى؛ 5. جعید همدانى؛ 6. جارود بن منذر؛ 7. جارود بن أبى‏بشر؛ 8. حبیب بن مظاهر؛ 9. حذیفة بن اسید غفارى؛ 10. حارث اعور؛ 11؛ حجر بن عدى؛ 12. حبّة بن جویر عرنى؛ 13. حبابه والبیه؛ 14. رشید هجرى؛ 15. رفاعة بن شداد؛ 16. زید بن ارقم؛ 17. سلیم بن قیس؛ 18. سفیان بن ابى‏لیلى همدانى؛ 19. سلیمان بن صرد خزاعى؛ 20. سوید بن غفله؛ 21. ظالم بن عمرو؛ 22. عبایة بن عمرو ربعى؛ 23. عمرو بن حمق خزاعى؛ 24. عامر بن واثله؛ 25. عبداللّه بن جعفر بن أبى‏طالب؛ 26. عبیداللّه بن عباس؛ 27. عمرو بن قیس مشرقى؛ 28. قیس بن سعد بن عباده؛ 29. كمیل بن زیاد؛ 30. كیسان بن كلیب؛ 31. لوط بن یحیى؛ 32. مسلم البطین؛ 33. مسعود مولى أبى وائل؛ 34. میثم تمّار؛ 35. مسیب بن نجبه؛ 36. مسلم بن عقیل؛ 37. هلال بن نساف؛ 38. ابواسحاق همدانى؛ 39. ابواسحاق سبیعى؛ 40. ابن كلیب؛ 41. فاطمه والبیه.19

نكته جالب توجّه اینكه یاران امام از نظر عدد، بسیار كم هستند اما بسیارى از آنها از شخصیت‏هاى برجسته عالم اسلام مى‏باشند.

برخى از آنها پیامبر و پنج امام را درك كرده‏اند؛ همانند جابر بن عبداللّه انصارى و برخى دیگر علاوه بر اینكه از یاران امام حسن علیه‏السلام هستند، جزو یاران امیرمؤمنان بوده‏اند؛ همانند احنف، اصبغ، جابر بن عبداللّه، جعید، حبیب، حبّه، رشید، رفاعه، زید، سلیم، سلیمان، سوید، ظالم، عمرو بن حمق، عامر، كمیل، لوط، میثم، مسیب و ابواسحاق.

و برخى دیگر جزو یاران امام حسین علیه‏السلام نیز هستند؛ همانند جابر، جعید، حبیب، رشید، زید، سلیم، ظالم، عمرو، كیسان، لوط، میثم و فاطمه. دسته دیگر از آنها جزو یاران امام سجاد علیه‏السلام نیز هستند؛ همانند جابر، رشید، سلیم و ظالم.

و گروهى نیز جزو یاران امام باقر علیه‏السلام شمرده شده‏اند؛ همانند جابر بن عبداللّه انصارى كه در سال 78 ق. به دیدار خدا شتافت.20

نكته دوم اینكه عده‏اى از یاران امام حسن علیه‏السلام همانند حبیب بن مظاهر اسدى، جزو شهداى كربلا هستند. و برخى همانند كمیل بن زیاد، عمرو بن حمق خزاعى، رشید هجرى و حجر بن عدى در راه ولایت و دفاع از اهل‏بیت علیهم‏السلام به شهادت رسیده‏اند.

پى‏نوشت‏ها:
1. بحارالانوار، ج 43، ص 333.
2. الاصابة فى تمییز الصحابه، ج 2، ص 12؛ ذخائر العقبى، ص 125.
3. ر.ك: صلح الحسن.
4. بحارالانوار، ج 43، ص 333.
5. همان، ص 351؛ اثبات الوصیه، ص 159.
6. احتجاج، طبرسى، ج 1، ص 339. (با تلخیص).
7. كافى، ج 7، ص 289.
8. همان، ج 1، ص 302.
9. بحارالانوار، ج 43، ص 338.
10. مسند احمد، ج 1، ص 199.
11. همان، ص 214 ـ 374.
12. در بین مورّخان اختلاف است كه ابن عباس به هنگام رحلت پیامبر(ص) چند ساله بوده است؟ عده‏اى او را ده ساله، برخى سیزده ساله و گروهى پانزده ساله دانسته‏اند. (تهذیب التهذیب، ج 5، ص 244.)
13. همان.
14. الفصول المهمه، ص 137.
15. احزاب / 45.
16. هود / 103
17. الفصول المهمه، ص 137.
18. بحارالانوار، ج 43، ص 345.
19. رجال شیخ طوسى، ص 66.
20. بهجة الآمال، ج 2، ص 48
 

بازدیدها [] - نظرات []