بحث رهبری و مدیریت، از مباحث
راهبردی و مهمی است كه نقش بنیادین آن، در پیشرفت یا انحطاط جامعه ها و
تمدن ها، قابل انكار نیست. نقش مدیران و رهبران اجتماعی در اصلاح و افساد
جامعه به حدی بالاست كه پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:
دو گروه از امت من اگر فاسد شوند امت من نیز فاسد می گردد و اگر به اصلاح گرایش یابند، امت نیز صالح خواهد شد، دانشمندان و مدیران. (1)
در این میان، با توجه به این كه امام علی علیه السلام حدود پنج سال
حاكمیت و مدیریت جامعه اسلامی را بر عهده داشته و در منابع اسلامی بیش ترین
مطلب در مورد مدیریت از آن امام همام نقل شده است نیم نگاهی بر سیره و
دیدگاه های آن حضرت در مورد مسایل مدیریتی می اندازیم.
برنامه ریزی
برنامه ریزی از اركان مدیریت است، و نقشی اساسی در موفقیت و پیشرفت
دارد. در برخی روایات نقل شده از امام علی علیه السلام به بعضی از آثار
مثبت برنامه ریزی اشاره شده است . مانند: جلوگیری از اشتباه ، افزایش بهره
وری ، مقابله با تهدیدات، كمك به تصمیم گیری اثربخش ، ایجاد آرامش درونی، و
مصونیت از پشیمانی.
البته باید توجه داشت كه برنامه ریزی غیراصولی و نا متناسب، نه تنها
كمكی به پیشرفت مجموعه نمی كند، چه بسا باعث شكست، ناكامی و حتی فروپاشی آن
شود. امیرمومنان علی علیه السلام می فرماید:
سوی التدبیر، سبب التدمیر؛ (2) برنامه ریزی بد، موجب هلاك و فرو پاشی است .
بررسی جوانب کار
امام علی علیه السلام توجه خاصی به شناخت دقیق مسایل و جمع آوری اطلاعات
مربوطه داشت، و هر کاری را به دقت سنجیده و جوانب مختلف و زوایای گوناگون و
عواقب و پیامدهای احتمالی آن را مورد بررسی قرار می داد؛ و هنگامی كه
مسأله به خوبی برای آن حضرت تبیین می شد، تصمیم لازم و مناسب را در مورد آن
اتخاذ می كرد. آن حضرت در یكی از خطبه های خود، نحوه تصمیم گیری در مورد
یك مسأله را این گونه بیان می كند:
این مسأله (جنگ با معاویه) را زیر و رو كردم، و همه جهاتش را سنجیدم، تا
جایی كه خواب را از چشمانم ربود؛ دیدم چاره ای نیست جز این كه یا با آنان
به مبارزه برخیزم؛ و یا آنچه را محمد - كه درود و سلام خدا بر او باد -
آورده است، انكار كنم ... .(3)
برنامه ریزی از اركان مدیریت است، و نقشی اساسی در
موفقیت و پیشرفت دارد. در برخی روایات نقل شده از امام علی علیه السلام به
بعضی از آثار مثبت برنامه ریزی اشاره شده است. مانند: جلوگیری از اشتباه ،
افزایش بهره وری ، مقابله با تهدیدات، كمك به تصمیم گیری اثربخش ، ایجاد
آرامش درونی، و مصونیت از پشیمانی
قاطعیت
مدیر توانمند، قوی و دور اندیش كسی است كه وقتی می خواهد در مورد مسأله
ای تصمیم بگیرد، آن را به دقت بررسی قرار دهد، و زوایای مختلف آن را بسنجد و
پس از دقت كافی و روشن شدن همه جوانب آن، با قاطعیت و قدرت تصمیم گیری كند
و تصمیم خود را اجرا می نماید. امام علی علیه السلام از شك بیش از حد و
تردیدهای بی مورد نهی كرده و می فرماید:
علم خود را به جهل، و یقین خویش را به شك تبدیل نكنید. وقتی كه دانستید عمل كنید و زمانی كه یقین پیدا كردید اقدام نمایید.(4)
دوراندیشی
مدیرانی كه با آینده نگری و عاقبت اندیشی، جوانب مختلف مسأله را بررسی
كرده و امكانات و مقدمات لازم را پیش بینی می كنند، تصمیمات استوارتری
اتخاذ كرده؛ و میزان موفقیت و اثر بخشی خود را افزایش می دهد. مولای
متقیان، علی علیه السلام در یكی از سخنان گهربار خود در مورد آینده نگری و
دور اندیشی می فرماید:
الفكر فی العواقب ینجی من المعاطب؛(5) فكر كردن در فرجام كارها مایه نجات یافتن از مهلكه هاست.
استفاده از تجربه